PHILOLOGICAL STUDY AND HADITH CRITICISM OF THE MANUSCRIPT SABIL AL-SALAM LI-BULUGH AL-MARAM BY MUHAMMAD IDRUS QAYM AL-DIN (c. 1784-1851)

Muhammad Faiz, Fitah Jamaludin, Achmadana Syachrizal Muziburrochman Firdaus, Muhammad Masruri

Abstract

This article examines Sabīl al-Salām li-Bulūgh al-Marām by Muḥammad Idrus Qaym al-Dīn al-Buṭūnī through an integrated philological and hadith-critical approach. The study is motivated by a broader academic problem, namely the limited scholarship on Nusantara hadith manuscripts that moves beyond descriptive cataloguing toward critical text reconstruction and analysis of hadith transmission practices. Previous studies have identified the manuscript’s general characteristics and its intertextual relation to Bulūgh al-Marām, yet they have not adequately explained how the text was constructed, how hadith materials were selected and cited, and what this reveals about the manuscript’s intellectual and pedagogical function. The manuscript itself contains 233 hadiths distributed across 13 chapters, but this article focuses on the reconstruction of the text and on selected hadiths from its opening chapters as an entry point for examining patterns of quotation, source attribution, and textual variation. Methodologically, the article combines philological reconstruction, transliteration, takhrīj, and comparative hadith analysis. The findings show that the manuscript contains a number of textual inconsistencies and abbreviated citation forms that make critical editing necessary. The study also indicates that the cited hadiths should not be read merely as isolated reports for sanad evaluation, but as part of a selective pedagogical compilation reflecting the scholarly orientation of its author. This article argues that Sabīl al-Salām li-Bulūgh al-Marām is significant not only as a historical manuscript, but also as evidence of how hadith was transmitted, adapted, and taught in nineteenth-century Buton. Further study of the full corpus of 233 hadiths is needed to clarify the manuscript’s overall citation pattern, source preference, and distribution of hadith quality. [Artikel ini mengkaji manuskrip Sabīl al-Salām li-Bulūgh al-Marām karya Muḥammad Idrus Qaym al-Dīn al-Buṭūnī melalui pendekatan terpadu antara filologi dan kritik hadis. Penelitian ini berangkat dari persoalan akademik yang lebih luas, yaitu masih terbatasnya kajian terhadap manuskrip hadis Nusantara yang melampaui deskripsi katalogis menuju rekonstruksi teks kritis dan analisis praktik transmisi hadis. Kajian-kajian terdahulu telah mengidentifikasi karakter umum manuskrip dan hubungan intertekstualnya dengan Bulūgh al-Marām, tetapi belum menjelaskan secara memadai bagaimana teks tersebut disusun, bagaimana hadis-hadis dipilih dan disitir, serta apa maknanya bagi fungsi intelektual dan pedagogis manuskrip. Manuskrip ini memuat 233 hadis yang tersebar dalam 13 bab, tetapi artikel ini difokuskan pada rekonstruksi teks dan analisis terhadap hadis-hadis terpilih pada bab-bab awal sebagai pintu masuk untuk menelaah pola kutipan, penyebutan sumber, dan variasi tekstual. Secara metodologis, artikel ini menggabungkan rekonstruksi filologis, transliterasi, takhrīj, dan analisis hadis komparatif. Hasil penelitian menunjukkan bahwa manuskrip ini memuat sejumlah ketidakkonsistenan tekstual dan bentuk sitasi yang ringkas sehingga penyuntingan kritis menjadi langkah yang diperlukan. Kajian ini juga menunjukkan bahwa hadis-hadis yang dikutip tidak semata-mata perlu dibaca sebagai laporan individual untuk penetapan sanad, tetapi sebagai bagian dari kompilasi pedagogis yang selektif dan mencerminkan orientasi keilmuan penulisnya. Artikel ini menegaskan bahwa Sabīl al-Salām li-Bulūgh al-Marām penting bukan hanya sebagai manuskrip historis, tetapi juga sebagai bukti praktik transmisi, adaptasi, dan pengajaran hadis di Buton pada abad ke-19. Penelitian lanjutan terhadap keseluruhan korpus 233 hadis masih diperlukan untuk menjelaskan secara lebih utuh pola sitasi, preferensi sumber, dan distribusi kualitas hadis di dalamnya.]

Keywords

Philology; Hadith Criticism; Manuscripts; Idrus Qaym al-Dīn; Sabīl al-Salām;

References

Albānī, Nāsir al-Dīn al-. Mukhtaṣar Ṣaḥīḥ al-Imām al-Bukhārī. Vol. 2. Riyad: Maktabah al-Ma‘ārif li-al-Nashr wa-al-Tawzī,’ 2002.

Albānī, Naṣir al-Dīn al-. Ṣaḥīḥ al-Jāmi’ al-Ṣaghīr wa Ziyādatih. Vol. 1. Al-Maktabah al-Islāmī, 2010.

Amsir. “Naskah ‘DLIYÂ AL-ANWÂR FI TASHFIAT AL-AKDÂR’ Karya Muhammad Idrus Qaimuddin (Tinjauan Stilistika).” masterThesis, Fakultas Adab dan Humaniora, 2020. https://repository.uinjkt.ac.id/dspace/handle/123456789/51264.

Bayhaqī, Aḥmad ibn al-Ḥusayn al-. Al-Sunan al-Kubrā. Vol. 3. Kairo: Markaz Hijr li-al-Buḥūth wa-al-Dirāsāt al-‘Arabiyyah wa-al-Islāmiyyah, 2011.

———. Al-Sunan al-Kubrā. Vol. 8. Kairo: Markaz Hijr li-al-Buḥūth wa-al-Dirāsāt al-‘Arabiyyah wa-al-Islāmiyyah, 2011.

———. Al-Sunan al-Kubrā. Vol. 9. Kairo: Markaz Hijr li-al-Buḥūth wa-al-Dirāsāt al-‘Arabiyyah wa-al-Islāmiyyah, 2011.

———. Al-Sunan al-Kubrā. Vol. 13. Kairo: Markaz Hijr li-al-Buḥūth wa-al-Dirāsāt al-‘Arabiyyah wa-al-Islāmiyyah, 2011.

———. Al-Sunan al-Kubrā. Vol. 15. Kairo: Markaz Hijr li-al-Buḥūth wa-al-Dirāsāt al-‘Arabiyyah wa-al-Islāmiyyah, 2011.

———. Al-Sunan al-Kubrā. Vol. 21. Kairo: Markaz Hijr li-al-Buḥūth wa-al-Dirāsāt al-‘Arabiyyah wa-al-Islāmiyyah, 2011.

Bukhārī, Muḥammad ibn Ismā‘īl al-. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. Vol. 1. Beirut: Dār Ṭawq al-Najāh, 2001.

———. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. Vol. 1. Kairo: Dār al-Ta’sīl, 2012.

———. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. Vol. 3. Kairo: Dār al-Ta’sīl, 2012.

———. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. Vol. 4. Kairo: Dār al-Ta’sīl, 2012.

———. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. Vol. 8. Kairo: Dār al-Ta’sīl, 2012.

———. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. Vol. 9. Kairo: Dār al-Ta’sīl, 2012.

Faridi, Faridi, Gina Fauziah, Cep Mochamad Faqih Fatwa Rahman, dan Eni Rohaniah. “KARAKTERISTIK KITAB HADIS SABÄaL AL-SALÄ€M LI BULÅaGH AL-MARÄ€M KARYA SULTAN MUHAMMAD IDRUS BUTON SULAWESI TENGGARA.” Jurnal Studi Hadis Nusantara 5, no. 2 (Desember 2023): 2. https://doi.org/10.24235/jshn.v5i2.16697.

Fathurahman, Oman. Filologi Indonesia: Teori dan Metode Edisi Revisi (Jakarta: Prenada Media Group, 2022).

Ḥanbal, al-Imām Aḥmad ibn. Musnad al-Imām Aḥmad ibn Ḥanbal. Vol. 1. Beirut: Mu’assah al-Risālah, 2001.

———. Musnad al-Imām Aḥmad ibn Ḥanbal. Vol. 4. Beirut: Mu’assah al-Risālah, 2001.

———. Musnad al-Imām Aḥmad ibn Ḥanbal. Vol. 5. Beirut: Mu’assah al-Risālah, 2001.

———. Musnad al-Imām Aḥmad ibn Ḥanbal. Vol. 6. Beirut: Mu’assah al-Risālah, 2001.

———. Musnad al-Imām Aḥmad ibn Ḥanbal. Vol. 7. Beirut: Mu’assah al-Risālah, 2001.

———. Musnad al-Imām Aḥmad ibn Ḥanbal. Vol. 8. Beirut: Mu’assah al-Risālah, 2001.

———. Musnad al-Imām Aḥmad ibn Ḥanbal. Vol. 9. Beirut: Mu’assah al-Risālah, 2001.

———. Musnad al-Imām Aḥmad ibn Ḥanbal. Vol. 10. Beirut: Mu’assah al-Risālah, 2001.

———. Musnad al-Imām Aḥmad ibn Ḥanbal. Vol. 30. Beirut: Mu’assah al-Risālah, 2001.

———. Musnad al-Imām Aḥmad ibn Ḥanbal. Vol. 31. Beirut: Mu’assah al-Risālah, 2001.

Hasaruddin, Hasaruddin, dan Andi Tenri Machmud. “Peranan Sultan Dalam Pengembangan Tradisi Tulis Di Kesultanan Buton.” Jumantara: Jurnal Manuskrip Nusantara 3, no. 2 (2012): 89–129. https://doi.org/10.37014/jumantara.v3i2.415.

Hidayatulloh, Muhammad Said. “Local Wisdom Pemikiran Sultan Muhammad Idrus Kaimuddin dalam Kitab Kabanti “Bula Malinoâ€.” Sultan Agung Fundamental Research Journal 1, no. 1 (Januari 2020): 1. https://jurnal.unissula.ac.id/index.php/safrj/article/view/7769.

Huluk, La Ode Chusnul. Komunikasi Naratif Kitab Bula Malino Dan Pesan Dakwah Dalam Baris 332-383. 22 Juni 2015. https://repository.uinjkt.ac.id/dspace/handle/123456789/26872.

ī, Aḥmad Ibn Shu‘ayb al-Nasā’. Sunan al-Nasā’ī. Vol. 1. Lebanon: Dār al-Risālah al-‘Alāmiyyah, 2018.

———. Sunan al-Nasā’ī. Vol. 6. Lebanon: Dār al-Risālah al-‘Alāmiyyah, 2018.

———. Sunan al-Nasā’ī. Vol. 7. Mesir: Maktabah al-Tijariyah al-Kubro, 1930.

———. Sunan al-Nasā’ī. Vol. 7. Lebanon: Dār al-Risālah al-‘Alāmiyyah, 2018.

———. Sunan al-Nasā’ī. Vol. 8. Mesir: Maktabah al-Tijariyah al-Kubro, 1930.

Ikram, Achadiati, Tjipaningrum F. Hassan, dan Dewaki Kramadibrata. Katalog Naskah Buton Koleksi Abdul Mulku Zahari. Jakarta: Masyarakat Pernaskahan Nusantara, Yayasan Obor Indonesia, 2002.

Lukya, Nanda Fitriana, dan Muhammad Syaifullah. “PENDEKATAN FILOLOGI DALAM STUDI ISLAM.” Al-Munqidz : Jurnal Kajian Keislaman 10, no. 2 (Mei) (Mei 2022): 2 (Mei). https://doi.org/10.52802/al-munqidz.v10i2.

Malahati, Fildza, Anelda Ultavia B, Putri Jannati, Qathrunnada Qathrunnada, dan Shaleh Shaleh. “KUALITATIF : MEMAHAMI KARAKTERISTIK PENELITIAN SEBAGAI METODOLOGI.” JURNAL PENDIDIKAN DASAR 11, no. 2 (Desember 2023): 341–48. https://doi.org/10.46368/jpd.v11i2.902.

Maqdisī, Ḍiyā al-Dīn al-. Al-Aḥādīth al-Mukhtārah. Vol. 10. Beirut: Dār Khaḍr li-al-Ṭabā‘ah wa-an-Nashr wa-al-Tawzī, 2000.

Marliani, Adela Dwi. “Kualitas Sanad Hadis-Hadis Dalam Manuskrip Durrat Al-Aḥkām Min Ḥadīts Sayyid Al-Anām Bab Amal Kebaikan Dan Iman Karya Muḥammad ‘Aydrus Qaim Al-Dīn Ibn Badr Al-Dīn Al-Buṭūnī (W. 1267 H).” bachelorThesis, FU, 2024. https://repository.uinjkt.ac.id/dspace/handle/123456789/77636.

Melamba, Basrin, dan Wa Ode Siti Hafsah. “Ijtihad Sultan Muhammad Idrus Kaimuddin Ibnu Badaruddin Al Buthuni: Akulturasi Islam dan Budaya Kesultanan Buton.” el Harakah: Jurnal Budaya Islam 16, no. 1 (Juni 2014): 22–50. https://doi.org/10.18860/el.v16i1.2768.

Mizzī, Jamāl al-Dīn al-. Tuḥfat al-Ashrā bi-Ma‘rifat al-Aṭrāf. Vol. 2. Beirut, India: Al-Maktab al-Islāmi, Dār al-Qayyimah, 1983.

Naomi, Putri. “Intertekstualitas SabῙl Al-SalᾹm Karya ‘Aidrūs Dan Bulūgh Al-MarᾹm Karya Ibn Hajar.” bachelorThesis, FU, 2023. https://repository.uinjkt.ac.id/dspace/handle/123456789/72746.

Naysābūrī, al-Ḥākim al-. Al-Mustadrak ‘Alā al-Ṣaḥiḥayn. Vol. 4. Syria: Dār al-Minhāj al-Qawīm li-l-Nashr wa-al-Tawzī, 2018.

———. Al-Mustadrak ‘Alā al-Ṣaḥiḥayn. Vol. 7. Syria: Dār al-Minhāj al-Qawīm li-l-Nashr wa-al-Tawzī, 2018.

Naysābūrī, Muḥammad ibn Isḥāq al-. Ṣaḥīḥ Ibn Khuzaymah. Vol. 2. Al-Maktabah al-Islāmī, 2003.

Naysābūrī, Muslim Ibn al-Ḥajjāj al-. Ṣaḥīḥ Muslim. Vol. 1. Turki: Dār al-Ṭabā‘ah al-‘Īmārah, 2011.

———. Ṣaḥīḥ Muslim. Vol. 5. Turki: Dār al-Ṭabā‘ah al-‘Īmārah, 2011.

———. Ṣaḥīḥ Muslim. Vol. 6. Turki: Dār al-Ṭabā‘ah al-‘Īmārah, 2011.

———. Ṣaḥīḥ Muslim. Vol. 8. Turki: Dār al-Ṭabā‘ah al-‘Īmārah, 2011.

Rāzi, ‘Abd al-Raḥmān ibn Abī Ḥātim al-. al-Jarḥ wa-al-Ta‘dīl. Vol. 8. India: Maṭba‘ah Majlis Dā’irat al-Ma‘ārif al-‘Uthmāniyyah, 1952.

Rizal, Achmadana Syachrizal, dan Ahmad Hanafi. “PENDEKATAN FILOLOGIS DAN SHAR? AL-?AD?TH DALAM KRITIK HADIS ANCAMAN DAN GANJARAN MEMBACA AL-QUR’AN.” Jurnal Tarbiyatuna: Jurnal Kajian Pendidikan, Pemikiran Dan Pengembangan Pendidikan Islam 5, no. 1 (Juni 2024): 42–57. https://doi.org/10.30739/tarbiyatuna.v5i1.3190.

“Sabil As-Salam Li Bulug al-Maram | Endangered Archives Programme.” Diakses 14 November 2025. https://eap.bl.uk/archive-file/EAP212-2-17#.

Sulaymān, Abū Dāwud. Sunan Abī Dāwud. Vol. 3. Beirut: Dār al-Risālah al-‘Ālamiyyah, 2009.

———. Sunan Abī Dāwud. Vol. 5. Beirut: Dār al-Risālah al-‘Ālamiyyah, 2009.

———. Sunan Abī Dāwud. Vol. 7. Beirut: Dār al-Risālah al-‘Ālamiyyah, 2009.

Sunni, Ibn. ‘Amal al-Yawm Wa-al-Laylah Sulūk al-Nabī ma’ Rabbih ‘Azza wa Jall wa-Ma‘āshiratih ma‘ al-‘Ibād. Beirut: Dār al-Qiblah li al-Thaqāfah al-Islāmiyyah – Mu’assasat ‘Ulūm al-Qur’ān, 2010.

Suyūṭī, Jalal al-Dīn al-. Jam‘u al-Jawāmi‘ al-Ma‘rūf bi-al-Jām‘i al-Kabīr. Vol. 2. Kairo: Al-Azhar al-Sharf, 2005.

———. Jam‘u al-Jawāmi‘ al-Ma‘rūf bi-al-Jām‘i al-Kabīr. Vol. 3. Kairo: Al-Azhar al-Sharf, 2005.

———. Jam‘u al-Jawāmi‘ al-Ma‘rūf bi-al-Jām‘i al-Kabīr. Vol. 4. Kairo: Al-Azhar al-Sharf, 2005.

———. Jam‘u al-Jawāmi‘ al-Ma‘rūf bi-al-Jām‘i al-Kabīr. Vol. 12. Kairo: Al-Azhar al-Sharf, 2005.

———. Jam‘u al-Jawāmi‘ al-Ma‘rūf bi-al-Jām‘i al-Kabīr. Vol. 14. Kairo: Al-Azhar al-Sharf, 2005.

Syukriadi, Syukriadi, Novizal Wendri, Ahmad Taufik, dan Edriagus Saputra. “Autentisitas Hadis dalam Manuskrip Risalah 73 Golongan pada Koleksi Surau Tarekat Syatariyah Calau Kabupaten Sijunjung.” FOKUS Jurnal Kajian Keislaman dan Kemasyarakatan 6, no. 1 (Juni 2021): 1. https://doi.org/10.29240/jf.v6i1.2567.

Ṭabrānī, Abū al-Qāsim al-. Mu‘jam al-Kabīr li-al-Ṭabrānī. Vol. 2. Kairo: Maktabah Ibn Taymiyah, 1994.

———. Mu‘jam al-Kabīr li-al-Ṭabrānī. Vol. 12. Kairo: Maktabah Ibn Taymiyah, 1994.

Ṭaḥḥān, Maḥmūd al-. Uṣūl al-Takhrīj wa Dirāsat al-Asānīd. Riyad: Maktabah al-Ma‘ārif lil-Nashr wa-al-Tawzī,’ 1996.

Tamīmī, Abū Ya‘lā al-. Musnad Abī Ya‘lā. Vol. 8. Kairo: Dār al-Ḥadīth, 2013.

———. Musnad Abī Ya‘lā. Vol. 10. Kairo: Dār al-Ḥadīth, 2013.

Tamīmī, Muḥammad ibn Ḥibbān al-. Ṣaḥīḥ ibn Ḥibbān. Vol. 1. Beirut: Dār Ibn Ḥazm, 2012.

———. Ṣaḥīḥ ibn Ḥibbān. Vol. 5. Beirut: Dār Ibn Ḥazm, 2012.

Tirmidzī, Muḥammad ibn ‘Īsā al-. Sunan al-Tirmidzī. Vol. 3. Lebanon: Dār al-Risālah al-‘alāmiyyah, 2009.

Tirmidzī, Muḥammad Ibn ‘Isā al-. Sunan al-Tirmidhi. Vol. 4. Beirut: Dar al-Gharb al-Islami, 1996.

Tirmidzī, Muḥammad ibn ‘Īsā al-. Sunan al-Tirmidzī. Vol. 4. Lebanon: Dār al-Risālah al-‘alāmiyyah, 2009.

Refbacks

  • There are currently no refbacks.